Những người ‘vô hình’ giữa Sài Gòn

Họ là những người “vô hình” giữa Sài Gòn này, là người đến không ai công nhận và chết cũng chẳng ai hay.

Không có một thứ gì chứng minh cho sự tồn tại của họ trên cuộc đời này và những cuộc đời bế tắc cứ thế, lặp đi lặp lại không lối thoát.

Những người ‘vô hình’ 1: Ước… ‘đổi mạng’ cho con có giấy tờ!

Lôi ra mấy chồng đơn dày cộp, người đàn bà bị suy tim giai đoạn cuối nức nở:

“Bệnh tật có thể khiến tôi chết ngay bây giờ cũng không sợ bằng cảnh con tôi mãi là người vô thừa nhận. Nếu có ai bảo tôi thế mạng để con có giấy tờ, tôi cũng sẵn sàng!”.

Đó là bà Phùng Thị Hợi, 58 tuổi, hiện tạm trú tại P.9, Q.3, TP.HCM cùng hai đứa con. Gia đình bà đang trong cảnh tuyệt vọng bởi hơn 5 năm qua, dù đã nỗ lực chạy chứng khắp nơi nhưng con bà vẫn chưa có giấy tờ tùy thân.

Bà Phùng Thị Hợi bất lực bên hồ sơ làm giấy tờ tùy thân cho con
Bà Phùng Thị Hợi bất lực bên hồ sơ làm giấy tờ tùy thân cho con

Học hành trắc trở, việc làm bấp bênh

Trong căn phòng trọ chật hẹp, sàn nhà đây đó bị võng xuống vì ván mục, bà Hợi gầy yếu, xanh như tàu lá, hết nằm lại ngồi.

Chốc chốc, bà lại thở dốc, ôm ngực ho khan. Gần 22 giờ, đứa con lớn của bà là Nguyễn Thanh Trọng (26 tuổi) mới trở về trong bộ dạng phờ phạc.

Công việc hiện tại của anh là bán dàn áo xe máy ở Q.Bình Tân. Anh thường làm từ 8 giờ sáng đến tối mịt mới về, không nghỉ ngày nào, với mức lương 2 triệu đồng/tháng và ăn theo sản phẩm (10.000 – 20.000 đồng/bộ).

Trọng cho hay anh từng học ngành đầu bếp tại Trung tâm dạy nghề nhân đạo KOTO. Ra trường, anh được một số nhà hàng lớn tuyển dụng.

Có những nơi anh đảm nhận vị trí trưởng bộ phận bếp Âu, rồi bếp phó, với thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng. Nhưng do Trọng không có chứng minh nhân dân (CMND) để bổ túc hồ sơ, nên cuối cùng anh đành ngậm ngùi ra đi.

Từ giã nghề đầu bếp đầy đam mê, Trọng ra ngoài đời bươn chải, ai thuê gì làm nấy.

Thu nhập ít ỏi nhưng Trọng phải cáng đáng các khoản tiền nhà trọ, ăn uống, thuốc thang cho mẹ, phụ đóng tiền học cho em… nên thường xuyên mượn nợ.

“Không có giấy tờ tùy thân, chúng tôi bị thiệt thòi và gò bó đủ thứ. Tôi từng bị công an tạm giữ mấy lần do đi làm về khuya, không có CMND…”, Trọng trầm giọng.

Thủy, em gái của Trọng (20 tuổi, sinh viên Trường CĐ Kinh tế TP.HCM) vừa học vừa làm thêm kiếm sống. Nỗi lo lắng thường trực của Thủy là ra trường cũng bấp bênh tìm việc như anh mình.

Thanh Trọng và mẹ. ẢNH: NHƯ LỊCH
Thanh Trọng và mẹ. ẢNH: NHƯ LỊCH

Chị Trần Thị Tuyết Mai, Điều phối hoạt động Cơ sở bảo trợ xã hội Thảo Đàn – nơi anh em Trọng sinh hoạt từ nhỏ, chia sẻ:

“Dạo Thủy đậu cao đẳng, Thủy khóc và nói với chúng tôi là chắc con không đi học được. Thủy kể khi vô trường làm thủ tục nhập học, các cô hỏi CMND của em đâu?

Thủy trả lời em không có CMND, thế là các cô phá lên cười khiến nó tủi thân và hoang mang. Rất may, thầy hiệu trưởng từng sang đây gửi sinh viên thực tập nên chúng tôi đã nhờ thầy can thiệp”.

Một nhân viên công tác xã hội khác tâm sự con đường học tập của Thủy nhiều phen gập ghềnh do gia đình em không có giấy tờ.

Sau đó, nhờ Công an P.9, Q.3 xác nhận tạm trú và Cơ sở Thảo Đàn bảo lãnh, nên Thủy được tiếp tục việc học. Dù vậy, có những giai đoạn Thủy bị khủng hoảng tâm lý, muốn buông xuôi cuộc đời.

Chứng giấy tờ 5 năm chưa xong

Bà Phùng Thị Hợi quê ở tỉnh Hải Dương, đi thanh niên xung phong rồi ở lại miền Nam. Có thời gian bà sống ở khu Mã Lạng, P.Nguyễn Cư Trinh, Q.1.

Năm 1996, lo sợ con sống trong điểm nóng ma túy sẽ bị “dính” xì ke, bà đã đưa con sang trọ ở khu vực P.9, Q.3. Nhưng khi ấy bà bị mất các loại giấy tờ (chỉ còn giấy khai sinh của con) nên không đăng ký tạm trú được.

Suốt 20 năm, bà Hợi mưu sinh bằng nghề bơm vá, sửa xe ở vỉa hè để nuôi con ăn học. Từ năm 2016, bà đành nghỉ việc sau khi phát bệnh suy tim giai đoạn 4.

Bà Hợi nhìn nhận: “Trước đây, tôi đâu nghĩ CMND và giấy tờ quan trọng đến thế. Quanh năm đầu tắt mặt tối, con cái đang học hành dang dở trong này, nên tôi không thể trở ra bắc sống mấy tháng trời để làm lại CMND.

Đến khi khổ sở chạy chứng tạm trú cho con đi học đi làm, tôi mới thấm thía…”. Vì vậy, bà quyết định dốc sức cùng làm giấy tờ cho con, đặc biệt là khi chị ruột của bà ở P.Đông Hưng Thuận, Q.12 đồng ý cho Trọng nhập hộ khẩu.

Trọng kể, sau một thời gian đăng ký tạm trú tại KP.3A, P.Đông Hưng Thuận, đến tháng 5.2012, Trọng đã được công an phường này cấp sổ tạm trú dài hạn (KT3).

Và theo hướng dẫn của công an khu vực (mỗi lần hướng dẫn lại phát sinh những nội dung mới), suốt nhiều năm sau đó, anh tập trung công sức để hoàn thiện hồ sơ xin nhập hộ khẩu.

Anh đã nhiều lần đến Công an P.Nguyễn Cư Trinh, Q.1; Công an P.9, Q.3; tổ trưởng dân phố, những chủ nhà trọ… để xác nhận các giai đoạn lưu trú từ lúc sinh ra (1991) cho đến thời điểm kê khai.

Bên cạnh đó, người dì của Trọng đã thực hiện đầy đủ các yêu cầu làm phiếu báo thay đổi hộ khẩu, nhân khẩu và xác nhận bảo lãnh nhập khẩu cho Trọng.

Phần bà Hợi cũng đã liên hệ chính quyền địa phương nơi bà cư trú ngày xưa ở tỉnh Hải Dương (xã Nguyên Giáp, H.Tứ Kỳ) để xác nhận bà và người chị nói trên có quan hệ huyết thống…

Theo Trọng, quá trình làm các giấy tờ của anh kéo dài qua ba “nhiệm kỳ” công an khu vực, nhưng vẫn không có kết quả.

Anh kể: “Từ năm 2014, khi tôi đã bổ sung tất cả hồ sơ như yêu cầu nhưng vẫn không được giải quyết… Bế tắc, tôi mang hồ sơ lên Công an Q.12 trình bày thì được hướng dẫn về phường gia hạn KT3 để nhập hộ khẩu.

Nhưng sau khi hẹn tới hẹn lui, đến năm 2016, công an khu vực bảo tôi phải đăng ký tạm trú lại từ đầu, vì ít thấy tôi sống ở đây. Tôi giải thích là mẹ tôi dạo này đổ bệnh nặng, nên tôi chạy lên chạy xuống”.

Hình ảnh bà Hợi xác xơ như ngọn đèn mong manh trước gió và những lời ướt nặng nước mắt tủi hờn của Trọng cứ ám ảnh tôi:

“Nhiều khi buồn quá, tôi nghĩ thà họ đuổi tôi đi luôn cho rồi. Đi đâu cũng được, miễn là chỗ đó không cần có giấy tờ. Chứ bây giờ tôi đã cố gắng hết sức, muốn có CMND để phấn đấu lên nhưng không ai chứng cho”.

NHỮNG NGƯỜI “VÔ HÌNH” 2: VÒNG ĐỜI BẾ TẮC

Cha mẹ sống lang thang, không có giấy tờ tùy thân đã tạo ra những lứa con, cháu không giấy tờ. Vòng đời bế tắc ấy khiến những đứa trẻ vô tội gặp nhiều thiệt thòi, trắc trở trên đường học, đường đời.

Sống dưới “lốt” người khác

6 giờ sáng mỗi ngày, Lê Thanh Ty rời phòng trọ đẩy xe bánh tằm, bánh khoai mì nướng qua các nẻo đường. Mỗi khi dừng xe lại để bán hàng, anh hồi hộp ngó trước nhìn sau. “Đợt trước em bị “hốt” một chiếc xe rồi. Chiếc này em mới mượn tiền của chủ lò bánh mua lại”, Ty than thở.

Lê Thanh Ty phập phồng mưu sinh với chiếc xe bánh tằm. ẢNH: NHƯ LỊCH
Lê Thanh Ty phập phồng mưu sinh với chiếc xe bánh tằm. ẢNH: NHƯ LỊCH

“Sao không kiếm việc gì khác làm cho đỡ phập phồng như vầy?”, tôi thắc mắc. Ty giải thích: “Mình không có giấy tờ gì lận lưng, không biết chữ, đâu có ai chịu thuê mướn”.

Từ nhỏ, Ty theo người cha vô gia cư sống ngoài đường, tối ngủ dưới gầm cầu Kiệu. Cha Ty đạp xích lô bữa đực bữa cái, còn lại ông thường chìm vào men rượu.

“Ba chỉ gọi em là Ty, ổng không đả động gì đến họ và năm sinh của em. Sau này có những lúc phải khai tên tuổi, em đã lấy theo họ Lê và năm sinh 1985 của một thằng bạn cùng bụi đời”, Ty chia sẻ rồi tâm sự thêm:

“Hồi mới đẻ em, nghe đâu ba mẹ em đã chia tay, tính bỏ em trong Bệnh viện Từ Dũ luôn. Bà dì em không có con nên ẵm về nuôi. Nhưng có hôm ba xỉn quá, ổng bắt em đi. Bà dì hận đời, đốt hết giấy tờ của em và của bả rồi… tự tử”.

Ty kiếm sống bằng việc đánh giày, bán giấy dò kết quả xổ số, lượm rác… Có thời gian được giới thiệu vào làm giá đậu ở Q.7.

Chị Nguyễn Thị Minh Phương , người từng tiếp cận “Ty cầu Kiệu”, kể chị mãi không quên được hình ảnh Ty lúc 14 – 15 tuổi, nhỏ choắt, mỗi ngày vác mấy chục lu giá nặng.

Ty nói với chị là muốn làm thật nặng nhọc để tối mệt nhoài lăn ra ngủ, nếu không thì trằn trọc hoài, nước mắt cứ trào ra khi nghĩ tới tình cảnh bản thân.

Năm 2011, Ty bị kết án bốn năm tù giam do buôn bán trái phép chất ma túy. “Tại hồi đó không có tiền nghĩ quẩn làm bậy. Thấy mình ngủ ngoài đường, người ta biểu mày bán cái này kiếm mấy trăm ngàn đồng mà ăn. Bán 2 – 3 lần thì bị bắt”, Ty nhớ lại.

Sau khi hoàn lương, Ty lấy vợ, có con. Vợ anh hiện cũng… không có giấy tờ. Ty ngậm ngùi: “Nhiều khi mình thấy… khác người lắm. Sống trong xã hội ai cũng có giấy tờ, còn mình không có. Không chỗ nương thân, không gốc rễ”.

Cùng phận lênh đênh như Ty là N.O . Được biết, mẹ O. ngày trước ở Q.4. Buồn chuyện gia đình, bà bỏ đi và bị người thân cắt hộ khẩu vĩnh viễn. Mới vài tháng tuổi, O. đã “được” mẹ bồng theo bán vé số, kẹo cao su và ngủ ở vỉa hè, trạm xe buýt.

Từ năm lên 8, O. được giáo dục viên đường phố thuộc Nhà mở Thảo Đàn, Q.3 tiếp cận, giúp O. có giấy khai sinh và học các lớp tình thương.

“Giấy khai sinh là tờ duy nhất mình có được. Nhưng đi xin việc, ở đâu người ta cũng đòi CMND. Đó là cái mà mẹ mình cả đời không có, bản thân mình và có lẽ đến đời con mình chưa chắc có được”, O. bày tỏ.

Năm 2016, O. có thai ngoài ý muốn và làm mẹ đơn thân. Bức bí việc làm, gần đây cô đánh liều mượn giấy CMND của một người bạn xin đi làm công nhân, trong lòng luôn thắc thỏm lo sợ.

Hai đứa trẻ được cho là anh em ruột bị mẹ bỏ rơi ở đoàn lân sư rồng Long Nhi Đường
Hai đứa trẻ được cho là anh em ruột bị mẹ bỏ rơi ở đoàn lân sư rồng Long Nhi Đường

Đến trường: giấc mơ xa vời

Hầu như ngày nào cũng vậy, bà Năm cùng cháu ngoại là bé Thùy đi bán vé số quanh khu vực chợ cầu Ông Lãnh. Hai bà cháu thường nghỉ chân dưới dạ cầu rồi xin cơm từ thiện.

Thấy tôi đi cùng một nhân viên xã hội đến hỏi thăm, bà Năm mếu máo: “Mấy cô coi có trung tâm nào gửi nó vô giùm tui, cho nó biết chữ và có giấy tờ với người ta”. Chị bán rau củ gần đó xen vào:

“Sao trước đây bà không chịu cho con Thùy vô mái ấm?”. Bà Năm phân trần: “Tại hồi trước tui nhớ nó quá, sợ chịu không nổi. Giờ tui còn sống bao lâu nữa đâu, lưng còng chân yếu, đau nhức cả người”.

Bà Năm cho hay bà rời quê lên Sài Gòn đã gần 50 năm. Hồi trước bà làm nghề bốc vác ở chợ Cầu Muối. Mỗi lần đi làm, bà gửi đồ đạc cho chủ vựa trái cây nhưng không may khu vực đó bị cháy, bà mất hết giấy tờ tùy thân. Các con, cháu của bà ra đời cũng không có giấy tờ.

Chị bán hàng chép miệng: “Tội nghiệp con Thùy, nó con gái con nít mà cứ bôn ba ngoài đường. Mẹ nó chết rồi, ba nó không biết ở đâu, bỏ nó bù lăn bù lóc”. Hỏi Thùy mơ ước gì, cô bé có gương mặt đen giòn xinh xắn đáp ngay: “Con muốn được đi học!”.

Trong khi đó, anh Lê Văn Nam, trưởng đoàn lân sư rồng Long Nhi Đường, Q.8, TP.HCM, cho biết cũng đang “đau đầu” với hai ca trẻ em có nguy cơ thất học. Cách đây mấy tháng, lúc đoàn lân đang tập luyện gần cầu Chà Và thì có một bà mẹ đến xin gửi hai đứa con trai trạc 7 – 8 tuổi, để đi mua sữa nhưng rồi… biệt tăm.

Anh Nam kể anh đã đi khắp nơi tìm kiếm và gặp được bà ngoại của các em ở trọ gần cầu chữ Y, lượm ve chai kiếm sống. Theo lời bà, con gái bà có vấn đề về thần kinh, từng sống ở tỉnh Đồng Nai cùng hai đứa con trai nói trên nhưng không có nhà cửa, giấy tờ gì cả. Hiện bà không có tin tức gì về con gái mình.

Anh Nam bộc bạch: “Tôi đang lo lắng việc học của các em. Đầu năm học này tôi có đăng ký cho các em đến trường, nhưng không ai nhận bởi các em không có giấy khai sinh. Thậm chí, tôi xin gửi các em vào học phổ cập cũng không được”.

Bà Năm và bé Thùy bán vé số
Bà Năm và bé Thùy bán vé số

Trưởng đoàn lân sư rồng Long Nhi Đường khẳng định chính anh cũng từng rơi vào cảnh không có giấy tờ tùy thân, phải đối diện muôn trùng khó khăn trong công việc và sinh hoạt hằng ngày.

Mãi đến tháng 4.2016, khi đã ở tuổi 23, anh mới có được thẻ căn cước công dân. Từ chuyện “xương máu” của mình, anh càng muốn giúp đỡ những đứa trẻ khó khăn trong đoàn lân, nhất là những em không có giấy tờ.

Sắp tới, anh dự định tìm về tận nơi hai em Mến – Hiền từng sống ở Đồng Nai, hy vọng góp phần tháo gỡ khó khăn để các em có tương lai sáng sủa hơn.

Chưa có hướng dẫn cụ thể về trợ giúp đăng ký quyền công dân

Theo quy định pháp luật, những người không xác định rõ nơi cư trú cũng như về nguồn gốc nhân thân nhưng vẫn đang sinh sống trên lãnh thổ VN vẫn có quyền đăng ký thực hiện các quyền công dân, thông qua sự bảo lãnh, trợ giúp của các tổ chức như Đoàn thanh niên, Hội Phụ nữ…

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có những văn bản hướng dẫn chi tiết, cụ thể về vấn đề này, nên khó có tổ chức nào dám đứng ra thực hiện việc bảo lãnh trên. (Theo Luật sư Phạm Hoài Nam)

Nhờ người bảo lãnh khi báo tử cho mẹ

Do không có giấy tờ tùy thân nên gần đây khi làm thủ tục báo tử cho mẹ, chị Phan Thị Bích Duyên phải nhờ chủ nhà ra phường bảo lãnh và mấy người hàng xóm ký tên xác nhận.

Duyên cho biết, trước đó mẹ chị bị bệnh tim và ung thư, điều trị lâu dài tốn kém nhưng không mua được bảo hiểm y tế do bà không có CMND.

Như Lịch/thanhnien.vn

Bình Luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *